Ocena składu ciała

W jaki sposób możemy ocenić, czy skład naszego ciała jest prawidłowy? Czy wszystkie metody są równie dobre?

Wskaźnik masy ciała – BMI

Wskaźnik masy ciała – BMI (ang. Body Mass Index) często nazywany jest również wskaźnikiem Queteleta. Do wyliczenia BMI masę ciała (w kg) dzielimy przez kwadrat wzrostu w metrach. Jednostką jest kg*m-2. Jeszcze parę lat temu, BMI poniżej 20 oceniano jako niedowagę

 

Tabela 1. Ocena BMI
BMI ocena
< 18,5 niedowaga
18,5-25 masa ciała prawidłowa
25-30 nadwaga
> 30 otyłość

Ze względu na łatwość pomiaru, BMI jest często stosowanym wskaźnikiem poziomu ryzyka zachorowań związanego z otyłością. W wielu przychodniach i poradnikach zdrowego stylu życia można znaleźć informacje jakie jest ryzyko zachorowania na cukrzycę, chorobę niedokrwienną serca czy miażdżycę osób, których BMI przekracza wartość 25. Zastanówmy się jednak, czy takie informacje są wiarygodne.

Kalkulator BMI
BMI
Opis
Tabela 2. Porównanie podstawowych parametrów antropometrycznych dwóch osób o tym samym wzroście i tej samej masie ciała.
180 Wzrost [cm] 180
88 Masa ciała [kg] 88
27 BMI [kg/m2] 27
10 Tłuszcz [%] 28
79,2 LBM [kg] 63,4
8,8 Tłuszczu [kg] 24,6

Tabela 2 w czytelny sposób pozwala na ocenę wartości wskaźnika masy ciała (BMI). Dwie osoby o tym samym wzroście i tej samej masie ciała mają identyczny BMI. Ale jedna z nich ma aż 24,6 kg tłuszczu, podczas, gdy druga tylko 8,8. I ta z niższą zawartością tkanki tłuszczowej nie może się odchudzać mimo, że BMI wskazuje, że ma nadwagę. Inny przykład – 21 letnia kobieta u której BMI wynosi 19,8. Opierając się wartości BMI, zalecamy utrzymanie dotychczas stosowanej diety i podkreślamy, że jest super. Kobieta dumna i szczęśliwa. Ale po analizie zawartości tkanki tłuszczowej mina jej zrzedła. Wynik: 32% tkanki tłuszczowej. Mimo niskiego BMI nadmiar tkanki tłuszczowej zwiększa ryzyko chorób z nią związanych. Osoba taka wygląda szczupło, ale jest otłuszczona i ma za mało tkanki mięśniowej. Takich przykładów jest naprawdę bardzo dużo. Mimo takiej popularności tego parametru może on jednak błędnie wskazywać na otyłość u osób z większą masą mięśniową i na prawidłową masę ciała u osób otłuszczonych, ale z małą masą mięśniową. Wpadło mi ostatnio w ręce kilka prac o charakterze naukowym, w których autorzy sugerują, że wśród osób starszych większy odsetek mężczyzn jest otyła niż kobiet. Użyłem zwrotu – „o charakterze naukowym”, gdyż nie są to poważne prace naukowe skoro wnioski autorzy wyciągają na podstawie pomiarów BMI.

Stosunek obwodu w tali do obwodu biodrowego

Innym pomiarem stosowanym do oceny prawidłowej budowy ciała są pomiary obwodów w tali i obwodu biodrowego. Parametr ten jest również często używany przez lekarzy do oceny ryzyka choroby wieńcowej serca związanego z otyłością. Podstawą jest założenie, że ryzyko to związane jest z otyłością brzuszną w większym stopniu niż nadmiarem tkanki tłuszczowej w innych partiach ciała. Prawdziwość tego założenia potwierdzono w wielu badaniach o charakterze epidemiologicznym. Ale istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo popełnienia błędu, podobnie jak przy ocenie BMI. Jeśli weźmiemy pod uwagę bezwzględną wartość obwodu, dajmy na to 95 cm w tali i powiemy, że jest źle, to czy wartość ta wskazuje na zagrożenie zdrowia w równym stopniu u mężczyzny o wzroście 195 cm i u drugiego o wzroście 175 cm? Aby wnioski były wiarygodne, powinniśmy posługiwać się wartościami względnymi, tj. uwzględniającymi wzrost badanych. Jeśli tego nie robimy, to nie rozumiemy problemu. Aby uniknąć tych błędów, czasami wyliczamy stosunek obwodu w tali do obwodu biodrowego i na podstawie uzyskanego wyniku oceniamy budowę ciała.

Tabela 3. Ocena wyniku pomiaru stosunku obwodu w tali do obwodu biodrowego.
Wspaniały Dobry Przeciętny Wysoki Extremalny
Kobiety < 0,75 0,75 – 0,80 0,80 – 0,85 0,85 – 0,90 > 0,90
Mężczyźni < 0,85 0,85 – 0,90 0,90 – 0,95 0,95 – 1,00 > 1,00

Pomiar grubości fałdów skórnych

Ocenę zawartości tkanki tłuszczowej możemy przeprowadzić mierząc grubości fałdów skórno-tłuszczowych. W zależności od stosowanej metody pomiaru dokonujemy w trzech lub więcej miejscach w różnych częściach ciała. Wyniki informują o ilości i rozkładzie tkanki tłuszczowej podskórnej. Są one też, po wykorzystaniu odpowiednich równań, wykorzystywane do oceny procentowego udziału tkanki tłuszczowej w całkowitej masie ciała człowieka1. Do pomiarów wykorzystujemy przyrząd zwany fałdomierzem, zapewniający stałą wielkość nacisku i stałą wielkość powierzchni uciskanej (np. Harpenden, Holtain, Slimglide). Wykonując pomiar, odciągamy od powierzchni ciała fałd skórny wraz z leżącą bezpośrednio pod skórą podściółką tłuszczową, obejmujemy go u podstawy mierzącymi ramionami fałdomierza i odczytujemy jego grubość.

Chociaż, przy pomocy fałdomierza nie mierzymy bezpośrednio tkanki tłuszczowej, to uzyskane wyniki, jeśli są prawidłowo wykonane, przez osobę doświadczoną, dobrze odzwierciedlają zawartość tkanki tłuszczowej.

Metoda bioimpedancji

Analiza bioimpedancyjna (BIA, ang. bioelectrical impedance analysis) pozwala na analizę składu ciała przy wykorzystaniu pomiaru oporu elektrycznego tkanek organizmu, tzw. impedancji. Podczas badania, przez ciało badanego przepływa niewielki i nieodczuwalny prąd elektryczny, a urządzenie, którym może być specjalna waga na którą staje osoba badana, dokonuje pomiaru oporu przepływu prądu. Ponieważ, wielkość oporu zależy od zawartości wody w tkankach, tkanka tłuszczowa zawierająca minimalną ilość wody wykazuje największy opór elektryczny. Uwzględniając uzyskany wynik pomiaru impedancji oraz wiek, płeć, wzrost i masę ciała badanych, urządzenia pomiarowe wyliczają zawartość tkanki tłuszczowej. Metoda BIA należy zatem do pośrednich metod analizy składu ciała ale jest dobrym narzędziem dla szacowania procentowej zawartości tkanki tłuszczowej. Wykazuje jednak tendencje do przeszacowania wyników pomiarów osób szczupłych oraz niedoszacowania wyników osób otyłych. Mimo to, łatwość pomiaru i nieinwazyjność metody powoduje, że jest powszechnie stosowana zarówno przez lekarzy jak i dietetyków. Cechuje ją też duża powtarzalność, jeśli przestrzegane są określone w instrukcji warunki pomiaru.